Osoby prowadzące działalność naukową
Efekty działalności naukowej
W badaniach realizowanych na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW (WNPiSM) przez G. Uścińską w latach 2013-2024 dokonano analizy prawnej świadczeń opieki długoterminowej oraz analizy potrzeb i możliwości wprowadzenia nowego ryzyka niesamodzielności do katalogu ryzyk socjalnych. Wśród głównych wniosków badań znalazły się następujące:
- Analizy prawnoporównawcze pozwoliły na sformułowanie wniosku o potrzebie wprowadzenia w polskim ustawodawstwie socjalnym albo nowego ryzyka socjalnego niesamodzielności lub uzupełnienia ochrony socjalnej gwarantowanej przez wcześniejszy katalog ryzyk socjalnych ustalony w polskim porządku prawnym (pub. 2 i 3).
- Analizy zmian demograficznych (starzenie się społeczeństwa), wpływające na stabilność finansową systemów emerytalnych i zdrowotnych, pozwoliły na sformułowanie wniosku, że niezbędna jest reforma i dostosowanie tych systemów, w tym poprzez wprowadzenie nowego ryzyka socjalnego – ryzyka niesamodzielności (pub. 1 i 2).
- Istniejące bariery administracyjne i prawne (np. złożoność procedur, problematyka orzecznictwa o niepełnosprawności i niezdolności do pracy) wymagają reformy i ujednolicenia, w tym usprawnienia procedur orzekania o niepełnosprawności i uprawnieniach do zasiłków (pub 1).
- Analizy prawnoporównawcze pozwoliły na sformułowanie wniosku o potrzebie wyodrębnienia niesamodzielności jako nowego ryzyka socjalnego w prawie unijnym (pub. 2, 3 i 4).
- Zidentyfikowano lukę w prawie UE w zakresie świadczeń opieki długoterminowej, co stanowi barierę dla swobodnego przemieszczania się osób niesamodzielnych oraz ich rodzin. Wymaga to doprecyzowania i harmonizacji unijnych regulacji dotyczących transgranicznej opieki długoterminowej (pub. 2 i 4).
Rola WNPiSM w osiągnięciu efektów
Rola Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW (WNPiSM) w realizacji badań G. Uścińskiej była kluczowa. W celu umożliwienia realizacji badań na temat zabez. społ. na WNPiSM w grudniu 2021 r. utworzono Centrum Badań nad Zabezpieczeniem Społecznym, którego kierownikiem jest G. Uścińska. W ten sposób WNPiSM zapewnił wsparcie finansowe i infrastrukturę do realizacji badań. Wyniki badań realizowanych w ramach Centrum prezentowane były przez G. Uścińską na licznych krajowych i międzynarodowych konferencjach, w tym tych organizowanych przez WNPiSM, np. „100-lecie polskiej służby cywilnej” (22-23.02.2022). WNPiSM jest również wydawcą czasopisma „Zabezpieczenie Społeczne. Teoria, Prawo, Praktyka”, którego G. Uścińska jest redaktorem naczelnym. WNPiSM stworzył tym samym platformę debaty naukowej na temat zabez. społ.
Osiągnięcia naukowe lub artystyczne
Uścińska, G. (2021). Prawo zabezpieczenia społecznego. Warszawa: C.H. Beck
Monografia prezentuje unikalną, kompleksową prawną i społeczną analizę współczesnego systemu zabezpieczenia społecznego oraz regulacji prawnych dot. rozwiązań nieopartych na modelu ubezpieczeniowym i ich porównanie ze standardami międzynarodowymi. Przedstawia aktualne zasady regulujące całą sferą zabezpieczenia społecznego w Polsce wraz z ukazaniem znacznego zakresu ich działania i skutków. Analizę uzupełniają dane statystyczne, obrazujące skalę i koszty realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego i jego skutków finansowych, a także ocena ich efektywności i skuteczności oraz potrzeby reform. Cenna poznawczo jest analiza specjalnych nieskładkowych świadczeń pieniężnych, wprowadzonych w ostatnich latach, w tym świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, które wprowadza ryzyko niesamodzielności do polskiego prawa i jest początkiem budowania w Polsce nowego działu zabezpieczenia społecznego, chroniącego przed skutkami ryzyka niesamodzielności.
Uścińska, G. (2013). Zabezpieczenie społeczne osób korzystających z prawa do przemieszczania się w Unii Europejskiej. Warszawa: Wolters Kluwer Polska SA.
To interdyscyplinarne, pogłębione i nowatorskie studium prawa do zabezpieczenia społecznego obywateli państw członkowskich przemieszczających się w Unii Europejskiej (UE). Różnorodność regulacji UE gwarantujących prawo swobody przepływu osób utrudnia albo nawet uniemożliwia jego realizację przez osoby dotknięte ryzykiem socjalnym. W monografii zawarto analizę prawną świadczeń opieki długoterminowej oraz analizy dotyczące potrzeby i możliwości wprowadzenia nowego ryzyka niesamodzielności do katalogu ryzyk socjalnych. Jest to szczególnie ważne w warunkach polskich z powodu starzenia się populacji i narastania zjawiska niesamodzielności, a zatem potrzeby wypracowania koncepcji ochrony tego zdarzenia losowego. Monografia zawiera teoretyczne podstawy wprowadzenia w polskim ustawodawstwie zabezpieczenia społecznego świadczeń z tytułu niepełnosprawności. Równie ważne są wszechstronne studia dotyczące zdrowotnych świadczeń rzeczowych w kontekście prawa wyboru miejsca leczenia na terenie UE czy opieki długoterminowej. Praca nagrodzona przez KNoPiPS PAN w uznaniu wkładu w rozwój nauk o pracy i polityce społecznej.
Uścińska, G. (2021). Opieka długoterminowa. Niesamodzielność – nowe ryzyko socjalne, w: E. Bojanowska, G. Uścińska (red.), Wybrane zagadnienia współczesnej polityki społecznej – między nauką a praktyką, Warszawa: IPiSS, s. 193-210.
Kwestie dotyczące narastającej skali niesamodzielności nabierają większego znaczenia i wymagają wypracowania systemowych rozwiązań wspierających osoby niezdolne do samodzielnej egzystencji. W prawie UE nie wyodrębnia się takiego ryzyka, a w prawie krajowym państw członkowskich zakres podmiotowy i przedmiotowy działań związanych z opieką długoterminową dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji jest bardzo zróżnicowany. Nie ma też jednej definicji takiej opieki. W pub. analizowane są przesłanki na rzecz wyodrębnienia niesamodzielności jako nowego ryzyka socjalnego. Omawiany raport i zaleceniach międzynarodowego zespołu ekspertów, które dotyczą wprowadzenia świadczeń opieki długoterminowej do rozporządzenia nr 883/2004 regulującego zasady koordynacji systemów zabez. społ. w UE. Badana skala i zakres wsparcia osób niesamodzielnych w Polsce. Specjalną uwagę zwrócono na nowe nieskładkowe świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Analizowane główne rozwiązania projektu ustawy dotyczącej orzekania o niepełnosprawności i niesamodzielności (2018), wypracowanej przez Międzyresortowy Zespół do spraw Opracowania Systemu Orzekania o Niepełnosprawności oraz Niezdolności do Pracy powołany przez Prezesa Rady Ministrów.
Uścińska, G. (2017). Prawo do opieki długoterminowej a prawo do swobodnego przemieszczania się w Unii Europejskiej. Prawne aspekty, w: E. Bojanowskiej, M. Kawińskiej (red.), „Praca socjalna wobec wyzwań współczesności”, t. 3, Warszawa: Wydawnictwo: KONTRAST, s. 87-96.
W tekście dokonano analizy prawnej pojęcia ryzyka niesamodzielności na podstawie prawa UE i rozwiązań krajowych oraz orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. W analizie uwzględniono aspekt prawa do opieki długoterminowej osób korzystających z prawa do przemieszczania się wobec braku jasnych regulacji unijnych z tego obszaru. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że opieka długoterminowa ma wymiar ponadnarodowy w zakresie skutków prawnych i finansowych.
Wpływ działalności naukowej
Przejawy wpływu
Obywatele polscy mają konstytucyjne prawo do zabez. społ. oraz do ochrony zdrowia. OzN są grupą wymagających wsparcia w różnych obszarach: prawnym, finansowym, zdrowotnym, rehabilitacyjnym, instytucjonalnym.
W pub. 1 i 2 zawarto prawną analizę świadczeń opieki długoterminowej w wymiarze UE. Postulowano ustawowe unormowanie świadczeń z tytułu wystąpienia ryzyka niesamodzielności, zgodnego z regulacjami unijnymi i dostosowanego do zasad koordynacji systemów zabez. społ. w UE. Postulowano wprowadzenie ryzyka niesamodzielności, uzupełniając tym katalog tradycyjnych 8 ryzyk socjalnych (pub. 1, 3 i 4). G. Uścińska aktywnie promowała te rozwiązania, np. udział w panelu eksperckim Opieka długoterminowa. Niesamodzielność – nowe ryzyko socjalne, Warszawa, 10.12.2020.
Wyniki badań G. Uścińskiej wykorzystano w pracach nad projektami legislacyjnymi dotyczącymi ochrony ryzyka niesamodzielności (dowód 3: zaświadczenia M. Maląg – Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej (MRiPS), P. Wdówika – Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych; dowód 4 – zaświadczenie ministy M. Paprockiej). Reformę systemu orzekania o niepełnosprawności przygotował Międzyresortowy Zespół do spraw Opracowania Systemu Orzekania o Niepełnosprawności oraz Niezdolności do Pracy (2017-2018) powołany przez Prezesa Rady Ministrów, którym kierowała G. Uścińska. Wypracowane przez zespół projekty ustaw zostały przekazane do Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, przyjęte w procesie legislacyjnym i podpisane przez Prezydenta.
Nowe świadczenie socjalne wprowadzono w Polsce przez ustawę o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (Dz.U. 2019 poz. 1622) (dowód 1 – ustawa). Świadczenie to było pierwszym krokiem do budowy nowego działu zabezp. społ. dotyczącym ochrony przed skutkami niesamodzielności. Drugim krokiem było wprowadzenie nowego świadczenia dla OzN do polskiego prawa zabezp. społ. przez ustawę o świadczeniu wspierającym (Dz.U. 2023 poz. 1429) (dowód 2- ustawa). Druga z ustaw określa warunki nabywania prawa do świadczenia mającego na celu wsparcie OzN, które służy częściowemu pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem szczególnych potrzeb życiowych tych osób. Novum w przyjętej regulacji jest to, że świadczenie wspierające skierowane jest bezpośrednio do OzN, upodmiotawując je (dowód 2, 5 – formularze nowej metody oceny potrzeby wsparcia). Przyjęte regulacje zgodne są z postulatami G. Uścińskiej w zakresie wprowadzenia ryzyka niesamodzielności i przyjęcia nowego świadczenia dedykowanego dla OzN. W przygotowaniu obu aktów prawnych wykorzystano badania G. Uścińskiej (dowód 3 i 4).
MIERNIK WPŁYWU:
- Liczba aktów prawnych. Jednostka: liczba ustaw. Wartość przed wystąpieniu wpływu: 0. Wartość po wystąpieniu wpływu: 1. Ustawa o świadczeniu wspierającym (Dz.U. 2023 poz. 1429).
- Liczba osób uprawnionych do świadczenia wspierającego (dane MRiPS, ZUS). Jednostka: liczba osób. Wartość w 2023 r.: 0. Wartość w październiku 2025: 128 949 uprawnionych, w tym: 32 171 osób otrzymuje 4134 zł (95-100 pkt); 32 171 osób – 3383 zł (90-94 pkt); 26 762 osób – 2255 zł (85-89 pkt); 18 374 osób – 1504 zł (80-84 pkt); 15 516 osób – 1128 zł (75-79 pkt); 16 196 osób – 752 zł (70-74 pkt).
- Liczba osób, którym wypłacono świadczenie wspierające (dane MRiPS, ZUS). Jednostka: liczba osób. Wartość w 2023 r.: 0. Wartość w 2024 r.: prawie 80 tys.
- Środki przeznaczone na wypłatę świadczenia wspierającego (dane: Informacja z wykonania planu budżetu państwa w części 73 – ZUS, s. 12). Jednostka: PLN. Wartość w 2023 r.: 0 zł. Wartość w 2024 r.: 2 739 600 000 zł.
Obszary oddziaływania wpływu
ZASIĘG WPŁYWU: Badania realizowane na UW osiągnęły maksymalny możliwy stopień oddziaływania na społeczeństwo i gospodarkę w ramach swojej grupy odbiorców. Mianowicie doprowadziły do przyjęcia Ustawy o świadczeniu wspierającym, która dotyczy całej grupy OzN i ich rodzin. Całkowity zasięg wpływu wynika z tego, że badania WNPiSM wdrożono w całej Polsce, we wszystkich 16 województwach. Przyjęta regulacja ma też znaczenie międzynarodowe. Zgodnie z prawem UE świadczenie wspierające może być transferowane do państw członkowskich (miejsce zamieszkania) w ramach koordynacji systemów zabez. społ.
Obszary wpływu: inny – bezpieczeństwo socjalne; ochrona zdrowia; administracja publiczna; gospodarka.
Beneficjenci wpływu
BENEFICJENCI WPŁYWU:
- OzN – 3,9 miliona (GUS 2024), obywatele polscy i cudzoziemcy
- Rodziny OzN
- Administracja publiczna, w szczególności 16 Wojewódzkich Zespołów do spraw Orzekania o Niepełnosprawności (WZON) – odpowiedzialnych za procedurę przyznania świadczenia
- 43 Oddziały Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) – odpowiedzialne za wypłatę świadczenia
Znaczenie wpływu
Znaczenie wpływu badań G. Uścińskiej jest przełomowe. Interwencja badaczki doprowadziła do uchwalenia ustawy o świadczeniu wspierającym. Porządkuje ona pozycję prawną i społeczno-ekonomiczną OzN z punktu widzenia ustalania poziomu potrzeby wsparcia. Rozwiązania wprowadzone ustawą silnie interweniowały w życie beneficjentów: upodmiotowiły OzN i zapewniły wsparcie ich rodziną (kwestia wytchnienia dla opiekunów). Wpływ był przełomowy z punktu widzenia nowego spojrzenia na ryzyko niesamodzielności.
Dowody wpływu społecznego
Ustawa o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (Dz.U. 2019 poz. 1622)
Przyjęta ustawa uwzględnia postulaty i założenia G. Uścińskiej dotyczące zabezpieczenia osób na wypadek niesamodzielności zawarte we wszystkich publikacjach.
Ustawa o świadczeniu wspierającym (Dz.U. 2023 poz. 1429)
Przyjęta ustawa uwzględnia postulaty i założenia G. Uścińskiej dotyczące wprowadzenia nowego świadczenia dla OzN do polskiego prawa zabezp. społ. zawarte w publikacji 2, 3 i 4.
Potwierdzenie wdrożenia wniosków z badań i publikacji prof. Gertrudy Uścińskiej
Dowodami wpływu są potwierdzenia wydane w październiku 2023 r. przez: Minister Rodziny i Polityki Społecznej, Marlenę Maląg, oraz Pełnomocnika rządu ds. osób niepełnosprawnych, Pawła Wdówika. Dokumenty potwierdzają wdrożenie w ustawie z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (DzU 2023, poz. 1429) wyników badań z publikacji: „Prawo zabezpieczenia społecznego” (pub. 1), „Zabezpieczenie społeczne osób korzystających z prawa do przemieszczania się w Unii Europejskiej” (pub. 2), „Opieka długoterminowa. Niesamodzielność – nowe ryzyko socjalne” (pub. 3) i „Prawo do opieki długoterminowej a prawo do swobodnego przemieszczania się w Unii Europejskiej. Prawne aspekty” (pub. 4), oraz udział w pracach koncepcyjnych i legislacyjnych rządu polskiego.
Potwierdzenie udziału w pracach legislacyjnych wniosków z badań i publikacji prof. Gertrudy Uścińskiej
Dowodem wpływu jest poświadczenie ministra w Kancelarii Prezydenta RP, Małgorzaty Paprockiej, z dnia 30 października 2023 r. o udziale prof. Uścińskiej w pracach koncepcyjnych i legislacyjnych rządu polskiego związanych z przygotowaniem ustawy o świadczeniu wspierającym i wykorzystania w pracach wniosków z badań i publikacji „Prawo zabezpieczenia społecznego”.
Nowa metoda oceny potrzeby wsparcia
Dowodem wpływu są dwa formularze przygotowane w związku z wdrażaniem przepisów ustawy o świadczeniu wspierającym: formularz w zakresie ustalania poziomu potrzeby wsparcia oraz kwestionariusz samooceny trudności w zakresie wykonywania czynności związanych z funkcjonowaniem.
Interdyscyplinarność
Ocena pozycji prawnej i społ.-ekon. obywateli, w tym OzN, wynika z wiedzy teoretycznej i implementacyjnej w zakresie prawa (prawa zabez. społ.) na poziomie krajowym, unijnym i międzynarodowym. Wymaga także wiedzy w zakresie nauki o polityce i administracji z punktu widzenia różnych modeli zarządzania państwem, zarządzania naukami publicznymi i wiedzy z zakresu ekonomii. Dzięki interdyscyplinarności możliwe było zaproponowanie rozmaitych rozwiązań odpowiadających na potrzeby społeczne, w tym OzN, odpowiednich regulacji prawnych, metod implementacji tego prawa poprzez model organizacyjny w kraju, narzędzia i metody aplikacji czy wyznaczenie instytucji do realizacji rozwiązania. Pozwoliło na pokazanie skutków finansowych realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego (świadczeń na rzecz OzN), co pozwala zrozumieć, jak wielki zasięg oddziaływania na państwo i obywateli ma system zabez. społ. W badaniach zastosowano metodologię z dorobku różnych dyscyplin: analiza komparatystyczna, analiza prawa, analiza orzecznictwa, analiza statystyczna. Interdyscyplinarne podejście do zagadnień pozwala na całościową i pogłębioną analizę całego systemu, opartego na aktualnym ustawodawstwie, wzbogaconego o najnowsze świadczenia z tego obszaru związane z aktualną sytuacją społeczno-gospodarczą kraju oraz danymi statystycznymi (statystyka, ekonomia, finanse) pokazującymi wymiar finansowy współczesnego prawa zabez. społ.